"EŞEK" VE "AT" METAFORUNA DAİR

Dünkü yazımda zikrettiğim "Akıllı eşek atla yarışa girmez" temsilinin bazı arkadaşlar tarafından doğru değerlendirilmediğini gördüm. Bu itibarla teşbihe dair malumu ilam kabilinden de olsa kısa bir bilgi versem iyi olacak.

Edebiyatta teşbih, istiare ve temsil gibi benzetmeye dayalı bazı söz sanatları vardır. Bu sanatların her birinde benzetilen, kendisine benzetilen ve benzetme yönü (vehc-i şebeh) gibi unsurlar bulunur. Bu unsurların en önemlisi hiç kuşkusuz benzetme yönüdür; çünkü benzetmeyi mümkün ve anlamlı kılan unsur budur. 

Belagatın bir fenni olan Beyan ilminin anahtar terimi ile ifade etmek gerekirse teşbih, kinaye, mecaz-ı mürsel vesair ifade yollarının hemen tümünde bir alaka (ilgi) bulunmak zorundadır. Mesela mecaz-ı mürsel külliyet-cüziyet, zarf-mazruf, ilk hal-son hal gibi bir alakaya dayalıdır. Mecaz-ı mürselin özel bir türü olan istiarenin alakası da teşbih/benzetmedir. Mesela bir kişi "Savaş meydanında bir aslan gördüm" dediğinde ormanların kralı olan yırtıcı hayvanı anlamadığımız gibi, bir kimsenin "Bakıyorum da sevinçten uçuyorsun" sözüne muhatap olduğumuzda da sözü söyleyen şahsın bize "kuş" dediğini düşünmeyiz. 

Her varlığın kendinde veya başkasına kıyasla öne çıkan bir özelliği vardır ve teşbih sanatları bu özelliğe dayanır. Mesela bir kimseyi aslana benzetiyorsak bu, dört ayaklı olması veya ormanda yaşaması bakımından değil; cesareti bakımındandır. Tilkiye veya çakala benzetiyorsak uyanıklığı bakımındandır. "Vay çakal vay!" dediğimiz şahsa çakal diyerek hakaret etmiş olmayız, onun uyanıklığına telmihte bulunmuş oluruz. 

Benzetme kendisine benzetilenin "kendinde" öne çıkan bir vasfa dayalı olabileceği gibi, "başkasına kıyasla" öne çıkan bir vasfına dayalı da olabilir. Mesela bir kimse inatçılık bakımından eşeğe benzetilebilir; çünkü inatçılık eşeğin tabiatında mevcut bir özelliktir. İnat etti mi yerinden bir milim kıpratmak mümkün değildir. "Akıllı eşek atla yarışa girmez" sözünde ise ata kıyasla yapılmış bir benzetme söz konusudur. Çünkü bir eşek, ne kadar hızlı koşarsa koşsun at kadar hızlı koşamaz. Dolayısıyla onunla girdiği yarışta hüsrana uğraması muhakkaktır. 

Seçim yarışı ile ilgili olarak zikredilmiş olan işbu temsil esasen son derece zahir ve anlaşılır olmasına rağmen, adaylardan birine hakaret olarak algılanması veya nezd-i ilahideki değer ile ilişkilendirilmesi şayan-ı hayrettir.

Sosyal medyanın cilvelerine bak ki bir ironi yaparsın ve kendini gönderinin altına "bu bir ironidir!" notunu düşmek zorunda hissedersin. Bir teşbih veya temsil yaparsın ve bunu izah etmek için bi dolu laf etmeye mecbur kalırsın. Yazsan bir türlü, yazmasan bir türlü.  

Vallahu a'lem.

Osman GÜMAN 25.04.2018